شاهرگ جدید اقتصاد ایران در آزمون کنوانسیون خزر

در محاصره تنگه هرمز، «اکسپرس خزر» به شریان حیاتی اقتصاد ایران تبدیل شده؛ کریدوری امن که با اتصال به روسیه، تحریم‌ها را دور می‌زند و به دور از دخالت آمریکا یا هر کشور ثالث دیگری است و حالا دولت در شرایط فعلی کنوانسیون خزر را به مجلس ارسال کرده است. در حالی که تنگه هرمز

در حالی که تنگه هرمز به کانون تقابل ایران و آمریکا تبدیل شده، نگاه کارشناسان و سیاست‌گذاران به سمت شمال چرخیده است و حتی این مورد زبانزد رسانه‌ها و کارشناسان خارجی نیز شده است.دریای کاسپین، این پهنه آبی محصور در خشکی که سال‌ها به عنوان یک مسیر مکمل دیده می‌شد، اکنون در کانون توجه جدیدترین همکاری‌های راهبردی ایران و روسیه قرار گرفته است.بر اساس گزارش الکس راف‌اوغلو، دریای خزر در حال تبدیل شدن به یک کریدور لجستیکی بالقوه مهم در روابط رو به گسترش ایران و روسیه است. این مسیر که برخی آن را «اکسپرس خزر» می‌نامند، به دو کشور امکان می‌دهد حجم قابل‌توجهی از کالا و تجهیزات را از طریق یک پهنه آبی داخلی جابه‌جا کنند که نیروهای دریایی غرب مستقیماً امکان ورود به آن را ندارند.

گلن هاوارد، رئیس بنیاد ساراتوگا (Saratoga) که ماموریت آن‌ها آموزش و آگاه‌سازی سیاست‌گذاران آمریکایی درباره اهمیت راهبردی منطقه اوراسیا و رقابت قدرت‌های بزرگ در آن است، خزر را نوعی «خط تأمین امن و طبیعی» برای هر دو کشور توصیف می‌کند؛ مسیری که از نظر جغرافیایی محافظت‌شده است و همین ویژگی، یکی از دلایل جذابیت آن برای تهران و مسکو محسوب می‌شود. برخلاف مسیرهای دریایی جنوب که در معرض حضور ناوگان آمریکا قرار دارند، دریای خزر یک دریای بسته و محصور در خشکی است که تجهیزات می‌توانند از بنادری مانند اولیا و آستراخان بارگیری شده و از طریق آن به مقصد برسند.

اهمیت راهبردی «اکسپرس خزر» برای اقتصاد ایران

اما «اکسپرس خزر» فقط یک مسیر نظامی نیست. این کریدور، بخشی از کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) محسوب می‌شود و شبکه‌ای به طول ۷۲۰۰ کیلومتر که هند را از طریق ایران و روسیه به شمال اروپا متصل می‌کند. کارشناسان تخمین می‌زنند که این کریدور می‌تواند هزینه‌های حمل بار را تا ۳۰ درصد کاهش دهد و مدت زمان ارسال کالا از بمبئی به مسکو را از ۴۰ روز به حدود ۲۰ روز برساند.از دیدگاه اقتصادی، تحول در مسیر خزر می‌تواند سهم ده درصدی این دریا از تجارت خارجی ایران را ۲ تا ۳ برابر کند. در همین راستا، ایران و روسیه توافق کرده‌اند تا یک «کنسرسیوم مشترک بندری و دریایی» ایجاد کنند که هدف‌گذاری اولیه آن، افزایش حجم مبادلات تجاری از مسیر خزر به بیش از پنج میلیون تن در سال است. بندرامیرآباد و بندر کاسپین (در منطقه آزاد انزلی)، به‌عنوان کانون‌های حیاتی مدرن با آبخور مناسب، به دروازه‌ای برای اتصال شبکه ریلی و جاده‌ای ایران به بنادر جنوبی روسیه تبدیل شده‌اند.

فرصتی برای عبور از تحریم و محاصره

نکته کلیدی که تحلیلگران بر آن تأکید دارند، تبدیل دریای خزر به یک پل راهبردی است که مستقیماً دو رقیب بزرگ واشنگتن را به هم متصل می‌کند. این مسیر به هر دو کشور امکان می‌دهد تا خارج از گلوگاه‌های سنتی مانند تنگه هرمز فعالیت کنند. روسیه که مسیرهای تجاری خود از طریق بالتیک و دریای سیاه را مختل شده می‌بیند، با هدایت محموله‌های خود از طریق خزر، به یک مسیر ایمن و مقاوم در برابر تحریم‌ها برای دسترسی به بازارهای جنوبی از جمله هند و چین دست می‌یابد.بری پاول، مدیر ارشد سابق سیاست دفاعی و راهبردی در شورای امنیت ملی آمریکا، معتقد است با عمیق‌تر شدن همکاری دو کشور، انتظار می‌رود رفت‌وآمد و استفاده از این مسیر افزایش پیدا کند و کالاها در هر دو جهت میان ایران و روسیه جابه‌جا شوند.

چالش‌ها و افق پیش رو

با وجود فرصت‌های طلایی، مسیر خزر با چالش‌هایی نیز روبروست. کاهش سطح آب دریای خزر، نیاز به لایروبی مستمر و سرمایه‌گذاری در بنادر شمالی از جمله این موانع است. همچنین گسترش دامنه تنش‌های نظامی به این منطقه از جمله حملات هوایی به تأسیسات دریایی در بندر انزلی یا حمله اوکراین به کشتی ایرانی در دریای خزر، نشان داده که خزر دیگر یک «منطقه امن» مصون از درگیری‌ها نیست.با این حال، کارشناسان معتقدند که اگر «اکسپرس خزر» به یک شبکه لجستیکی قابل‌اطمینان تبدیل شود، معادلات اقتصادی و امنیتی منطقه دستخوش تغییرات اساسی خواهد شد؛ چراکه کریدوری شکل می‌گیرد که در برابر فشارهای سیاسی و نظامی مقاوم‌تر از مسیرهای سنتی است.به گفته حسن کریم‌نیا، کارشناس حمل‌ونقل و ترانزیت، دولت کنوانسیون رژیم حقوقی خزر را در شرایطی برای بررسی به مجلس فرستاده که این دریا فقط محل تعیین مرزهای دریایی نیست؛ خزر دروازه ایران به روسیه و آسیای مرکزی و یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت، ترانزیت و رقابت ژئوپلیتیکی اوراسیاست.این کارشناس عنوان کرد که ایران نباید تنها به این بیندیشد که چه میزان از سطح یا بستر خزر در محدوده حقوقی کشور قرار می‌گیرد؛ بلکه باید مشخص کند چه سهمی از تجارت روسیه و آسیای مرکزی، ترانزیت شمال–جنوب، خدمات بندری، حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای و اقتصاد آینده خزر نصیب ایران خواهد شد.

به گزارش فارس، خزر می‌تواند به یکی از مسیرهای اصلی تأمین کالا برای ایران نیز تبدیل شود. غلات، نهاده‌های کشاورزی، چوب و مواد اولیه می‌توانند از روسیه و قزاقستان از طریق بنادر شمالی وارد کشور شوند و در مقابل، محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی و کالاهای صنعتی ایران به بازارهای شمالی صادر شوند.بنابراین هر تن بار عبوری از خزر فقط درآمد یک بندر نیست؛ این بار می‌تواند زنجیره‌ای از درآمدهای حمل‌ونقل دریایی، ریلی و جاده‌ای، انبارداری، گمرک و خدمات لجستیکی را در اقتصاد ایران فعال کند. در صورت جذب سهم قابل‌توجهی از تجارت روسیه و آسیای مرکزی، خزر می‌تواند به یکی از منابع مهم درآمد ترانزیتی و تقویت تاب‌آوری اقتصادی کشور تبدیل شود.