سیلاب شهرک صنعتی سمنان و ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها

به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «مرآت»، باران در استانی که سال‌ها با خشکسالی و افت منابع آب زیرزمینی دست‌وپنجه نرم کرده، فرصتی ارزشمند برای تقویت ذخایر آبی است؛ اما زمانی که روان‌آب‌های ناشی از بارندگی به تأسیسات صنعتی و زیرساخت‌های اقتصادی آسیب می‌زنند، اهمیت مدیریت صحیح این نعمت طبیعی بیش از گذشته نمایان می‌شود.

بارندگی اخیر در سمنان و آب‌گرفتگی بخش‌هایی از شهرک صنعتی و محدوده دانشگاه علوم پزشکی، بار دیگر موضوع آمادگی زیرساخت‌ها در برابر بارش‌های شدید را به میان آورده است. در جریان این حادثه، نیروهای امدادی برای کمک به افراد گرفتار و خارج‌کردن خودروهای محاصره‌شده در آب وارد عمل شدند و گزارش‌هایی نیز از آسیب سیلاب به یک نیروگاه خورشیدی ۶۰ هکتاری در مجاورت شهرک صنعتی منتشر شد.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که پیش از این، موضوع مدیریت مخاطرات سیلاب در شهرک‌های صنعتی استان و اقداماتی مانند هدایت آب‌های سطحی و لایروبی مسیرهای عبور آب نیز مطرح شده بود.

توسعه صنعتی و کاهش نفوذپذیری زمین

مقداد معلمی، کارشناس حوزه منابع آب و مدیریت روان‌آب‌ها، در گفت‌وگو با خبرنگار مرآت با اشاره به عوامل مؤثر در وقوع سیلاب‌های ناگهانی در شهرک‌های صنعتی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین دلایل این اتفاق، تغییر ماهیت طبیعی سطح زمین بر اثر توسعه فعالیت‌های عمرانی و صنعتی است.

وی افزود: در شرایط طبیعی بخشی از بارندگی در خاک نفوذ می‌کند، بخشی تبخیر می‌شود و قسمت دیگری به‌صورت روان‌آب حرکت می‌کند؛ اما وجود آسفالت، بتن، ساختمان‌ها و سطوح نفوذناپذیر در شهرک‌های صنعتی، ظرفیت نفوذ آب به زمین را به‌شدت کاهش می‌دهد.

این کارشناس ادامه داد: در چنین شرایطی بخش زیادی از بارندگی در مدت کوتاهی به روان‌آب تبدیل می‌شود و اگر شدت بارش از ظرفیت شبکه جمع‌آوری و انتقال آب‌های سطحی بیشتر باشد، آب در معابر و محوطه‌های صنعتی تجمع پیدا می‌کند.

معلمی با اشاره به نقش حوضه آبریز بالادست تصریح کرد: گاهی منشأ آب‌گرفتگی صرفاً بارندگی داخل شهرک نیست، بلکه روان‌آب حاصل از بارش در ارتفاعات و اراضی اطراف نیز به سمت آن حرکت می‌کند. مسدودشدن آبراهه‌های طبیعی یا ناکافی‌بودن ظرفیت عبور آب می‌تواند احتمال خسارت را افزایش دهد.

ضرورت طراحی زیرساخت‌ها متناسب با بارش‌های حدی

وی با تأکید بر ضرورت توجه به مطالعات هیدرولوژیکی و هیدرولیکی در طراحی شهرک‌های صنعتی گفت: زیرساخت‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی نباید صرفاً بر اساس بارندگی‌های معمول طراحی شوند، بلکه باید شدت، مدت و فراوانی بارندگی و شرایط حوضه آبریز نیز در محاسبات لحاظ شود.

این کارشناس افزود: شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، کانال‌های اصلی، آبروها و پل‌های عبور باید ظرفیت کافی برای انتقال روان‌آب را داشته باشند و مسیرهای سرریز اضطراری نیز پیش‌بینی شوند.

معلمی با اشاره به تغییرات اقلیمی و احتمال افزایش بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید بیان کرد: اتکا به آمار تاریخی بدون درنظرگرفتن عدم‌قطعیت‌های اقلیمی کافی نیست و در طراحی زیرساخت‌ها باید سناریوهای بارندگی حدی، ظرفیت اطمینان و امکان توسعه آینده شهرک نیز مورد توجه قرار گیرد.

نیروگاه‌های خورشیدی و ضرورت توجه به مخاطرات طبیعی

وی درباره آسیب‌پذیری نیروگاه‌های خورشیدی در برابر سیلاب اظهار کرد: توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تنها به تأمین زمین مناسب، تابش مطلوب و نصب تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه ملاحظات هیدرولوژیکی و مخاطرات طبیعی باید از همان مرحله انتخاب زمین در نظر گرفته شوند.

معلمی افزود: بررسی وضعیت توپوگرافی، شیب زمین، حوضه آبریز بالادست، آبراهه‌های طبیعی، سابقه وقوع سیلاب و جنس خاک در مکان‌یابی نیروگاه‌های خورشیدی اهمیت زیادی دارد.

این کارشناس ادامه داد: سیلاب علاوه بر پنل‌های خورشیدی می‌تواند به تجهیزات حساسی مانند اینورترها، ترانسفورماتورها، تابلوهای برق و کابل‌ها آسیب برساند و حتی موجب فرسایش خاک و تضعیف پایه‌های نگهدارنده پنل‌ها شود.

وی جانمایی تجهیزات حساس در ترازهای ایمن، حفاظت از مسیر کابل‌ها، تثبیت خاک و طراحی مناسب زهکشی محوطه را از جمله اقدامات ضروری برای کاهش خسارت به نیروگاه‌های خورشیدی دانست.

مهار سیلاب و استفاده از فرصت بارندگی

معلمی با بیان اینکه اجرای طرح‌های مهار و کنترل روان‌آب می‌تواند در کاهش خسارت‌های ناشی از سیلاب مؤثر باشد، گفت: احداث حوضچه‌های کنترل و تأخیر سیلاب، اصلاح شبکه کانال‌های هدایت روان‌آب و استفاده از زیرساخت‌های نفوذپذیر از جمله راهکارهای قابل اجرا در این زمینه است.

وی افزود: حوضچه‌های کنترل سیلاب با ذخیره موقت بخشی از روان‌آب، از ورود ناگهانی حجم زیادی از آب به شبکه پایین‌دست جلوگیری می‌کنند و فرصت تخلیه تدریجی آن را فراهم می‌سازند.

این کارشناس با تأکید بر ضرورت توجه به کیفیت آب پیش از اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی اظهار کرد: در شهرک‌های صنعتی ممکن است روان‌آب حاوی روغن، مواد شیمیایی و آلاینده‌های صنعتی باشد؛ بنابراین پیش از هدایت آب به حوضچه‌های نفوذ، باید کیفیت آن بررسی و تمهیدات لازم برای کنترل آلودگی در نظر گرفته شود.

معلمی با اشاره به شرایط اقلیمی استان سمنان و افت منابع آب زیرزمینی تصریح کرد: بارندگی‌های شدید در صورت مدیریت‌نشدن می‌توانند به سیلاب تبدیل شوند، درحالی‌که همین روان‌آب‌ها در صورت هدایت اصولی و با رعایت شرایط زمین‌شناسی و کیفیت آب، قابلیت استفاده برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها را دارند.

وی اجرای بندهای کوتاه آبخیزداری، سازه‌های کنترل رسوب، پخش سیلاب در دشت‌های مناسب و ایجاد حوضچه‌های نفوذ را از جمله راهکارهای تقویت منابع آب زیرزمینی برشمرد و گفت: انتخاب محل اجرای این طرح‌ها باید بر اساس مطالعات زمین‌شناسی، نفوذپذیری خاک، عمق آب زیرزمینی و کیفیت آب انجام شود.

مدیریت یکپارچه آب؛ از مهار سیلاب تا تقویت آبخوان‌ها

بارندگی اخیر در سمنان بار دیگر نشان داد که مدیریت آب تنها به تأمین و مصرف آن محدود نمی‌شود و نحوه مواجهه با روان‌آب‌های ناشی از بارش نیز بخشی از برنامه‌ریزی منابع آب و توسعه پایدار استان است.

در استانی که با محدودیت منابع آب زیرزمینی روبه‌روست، هدایت اصولی بارندگی‌ها می‌تواند هم‌زمان دو هدف مهم را دنبال کند؛ کاهش خطر سیلاب و بهره‌گیری از ظرفیت بارش برای تقویت آبخوان‌ها. تحقق این هدف به هماهنگی میان برنامه‌های توسعه صنعتی، مدیریت شهری، آبخیزداری و حفاظت از منابع آب نیاز دارد.